Βοηθώντας τα παιδιά να διαχειριστούν μόνα τους τον εκφοβισμό-Bullying

no-bullying-circle

Η δύναμη της ομάδας στο Bullying!

«Η ανάγκη να ανήκεις σε μια ομάδα»

 Ας δούμε τι δύναμη έχει η ομάδα στο bullying. Όλοι αντλούμε ικανοποίηση με το ανήκουμε σε μια ομάδα. Ειδικά στα παιδιά η ανάγκη αυτή είναι ισχυρότερη.

Στις πρώτες μικρές ηλικίες τα παιδιά δεν νοιάζονται ιδιαίτερα για τις διαφορές μεταξύ τους. Στα χρόνια του δημοτικού τα παιδιά αρχίζουν να σχηματίζουν ομόφυλες παρέες διαχωρίζοντας τον κόσμο τους σε «αυτούς» και «αυτές».

Ενώ η ομαδοποίηση κατά φύλο είναι χαρακτηριστική, υπάρχουν και άλλες κατηγορίες ομάδων στις οποίες τα παιδιά κατατάσσονται . όπως για παράδειγμα στην «δημοφιλή» ομάδα ή στην ομάδα των «απέξω».

Τα διαβατήρια για να ενταχθεί και να παραμείνει ένα παιδί σε μια ομάδα είναι διάφορα «σύμβολα» όπως αντικείμενα, ρούχα , στιλ συμπεριφοράς, ποδοσφαιρικές ομάδες, προτιμήσεις σε παιχνίδια ή άλλα ενδιαφέροντα. Πόσες φορές σας έχει ζητήσει  το παιδί σας να αγοράσει κάτι επειδή το έχει και ο φίλος του! Φαντάζομαι πολλές! Αυτό γίνεται ακόμα μια εμφανές στο γυμνάσιο που ως έφηβοι δίνουν πολύ μεγάλη σημασία στους συνομήλικους και τους διαδικτυακούς φίλους- οπότε η επιρροή είναι άμεση και δυνατή!

 

Ενόψει λοιπόν της παραμονής στην  «δημοφιλή» ομάδα-  Ο φόβος ενός παιδιού  να μην έχει τα απαιτούμενα ή ακόμα χειρότερα να εμφανιστεί με λάθος περιβολή είναι άμεσος .

——————————————————————————————————

Αυτός είναι ο λόγος που σε ορισμένες περιπτώσεις εκφοβισμού παιδιά στοχοποιήθηκαν όχι γιατί είχαν κάποια διαφορετικότητα που τα καθιστούσε ευάλωτα αλλά απλώς γιατί φόρεσαν, είπαν και φέρθηκαν με το  «λάθος» μη δημοφιλή τρόπο.

 

Πολλά παιδιά τρέμουν μην πουν, μη φανούν, μη φερθούν, με τρόπο που μπορεί να κάνει την παρέα τους να τα απορρίψει ή ακόμα χειρότερα να τα στοχοποιήσει.

Με τον τρόπο αυτό ζουν σε μια κατάσταση ανασφάλειας, την οποία υπομένουν, αφού είναι προτιμότερο να ανήκεις κάπου από το να μην ανήκει πουθενά. Ο φόβος αυτός όμως δεν σταματά εδώ.  Ενδέχεται πολλές φορές αρκετά από αυτά τα παιδιά να ακολουθήσουν άλλους στην κακομεταχείρηση συμμαθητών τους σε επεισόδια bullying προκειμένου να γίνουν αποδεκτοί. Δηλαδή είναι πιθανόν τα παιδιά αυτά να ακολουθήσουν το παιδί που ασκεί εκφοβισμό- βία για να μην χάσουν τον φίλο τους.

 

Ένα δεύτερο χαρακτηριστικό που δημιουργεί και εντείνει επεισόδια εκφοβισμού είναι η ομαδοσκέψη!

——————————————————————————————————-

 

Ο ρόλος της ομαδοσκέψης στον εκφοβισμό

 

Τα μέλη μια ομάδας παιδιών  έχουν την τάση να συμφωνούν μεταξύ τους , να έχουν μια κοινή «ομαδοσκέψη» δηλαδή για να μην χαλάσει η συνοχή τους.

 

Εξετάζοντας αυτή την ομαδοσκέψη υπό το πρίσμα του εκφοβισμού κατανοούμε το πώς οι μαθητές παρασυρμένοι από φίλους, από καταστάσεις που έχουν ξεφύγει των ορίων -μπορούν να πουν και να κάνουν πράγματα – με τρόπο που δεν θα έκαναν ίσως όταν είναι μόνα τους.

Η ομάδα παρέχει κατά μια έννοια μια ανωνυμία πίσω από την οποία το παιδί μπορεί να  εκτονώσει συμπεριφορές χωρίς πολλές φορές να γίνονται συνειδητές. Αυτή η ανωνυμία παρέχεται άριστα και  από το διαδίκτυο στο οποίο στις μέρες μας εκδηλώνονται πολλά κρούσματα εκφοβισμού στους εφήβους. Αφού γι αυτούς η ισχύ της ομάδας είναι «παντοδύναμη» (Αφού εκεί κινούνται με μεγάλη ελευθερία χωρίς όρια! ).

 

—————————————————————————————————-

 

Αλλά και οι ενήλικες σε μια ομάδα- παρέα μπαίνουν αρκετές φορές στην διαδικασία να γίνουν λεκτικά επιθετικοί προς άτομα που μάλιστα δεν είναι παρόντα προκειμένου να συμφωνήσουν όλοι μαζί και να βγάλουν την ενδεχόμενη έντασή τους. δηλαδή με λίγα λόγια- άθελά μας κάποιες φορές- υποχωρούμε, υπακούμε ακόμα  και λογοκρινόμαστε υπό την πίεση μιας ομάδας ή στο πρόσωπο μια εξουσίας.

 

Αυτό επιβεβαιώθηκε και από Έρευνες και πειράματα -που αφορούν την σκέψη της ομάδας παιδιών – οι οποίες έδειξαν ότι ήταν δύσκολο στα μέλη μια παρέας να αντιταχθούν στους άλλους παρόλο που μέσα τους μπορεί να αμφέβαλλαν ή να διαφωνούσαν.

Τα δεδομένα αυτά, μας ευαισθητοποιούν στο να μάθουμε τα παιδιά να υποστηρίζουν τον εαυτό τους, να εκφράζουν ελεύθερα την γνώμη τους ακόμα και να είναι διαφορετική από την δική μας, και να νιώθουν την  κοινωνική ευθύνη των πράξεών τους.

Αυτές οι αξίες  είναι αντισταθμιστικός παράγοντας στον ενδοσχολικό εκφοβισμό και όχι μόνο.

Οι ρόλοι των παιδιών  στον εκφοβισμό- οι ρόλοι στη ζωή!

Όπως όλοι στην ζωή μας έχουμε ρόλους πχ. Ένας δάσκαλος γονέας έχει τον ρόλο του γονέα, του δασκάλου, του αθλητή αν αθλείται κ.ο.κ. έτσι και τα παιδιά στην περίπτωση του εκφοβισμού, θα διαδραματίσουν ρόλους είτε πρωτεύοντες είτε δευτερεύοντες.

Με κάποιο τρόπο σίγουρα θα πάρουν θέση στα επεισόδια εκφοβισμού. Είναι σαν την κοινωνική σκακιέρα του σχολείου. Επομένως τα παιδιά που αναζητούν κάποιον να θαυμάσουν,  αυτά που ψάχνουν κάποιον να εκτοπίσουν, να μειώσουν, να εκφοβίσουν, αυτά που θέλουν να εδραιωθούν , όσα δεν θέλουν να φανούν ή να ανακατευτούν θα στείλουν και θα λάβουν σημάδια και μηνύματα – που θα τα τοποθετήσουν ένα ένα στην κοινωνική σκακιέρα του σχολείου και σε επεισόδεια εκφοβισμού!

 

Βλέπουμε πόσο δύναμη ενέχει μια ομάδα και πως αλληλο-επηρεάζονται τα μέλη της και διαδραματίζουν συγκεκριμένους ρόλους ακόμα και σε επεισόδια εκφοβισμού!!

—————————————————————————————————-

 

Γι αυτό και πιο αποτελεσματικές παρεμβάσεις που εφαρμόζονται πλέον παγκοσμίως στα σχολεία, γίνονται ομαδικά ώστε να λαμβάνουν ρόλο όλοι οι μαθητές. Όχι μόνο τα παιδιά που ασκούν ή δέχονται βία αλλά και τα άλλα μέλη– οι παρατηρητές- οι οποίοι έχουν κι αυτοί συγκεκριμένο ρόλο και μπορούν να βοηθήσουν με μεγάλη επιτυχία στην επίλυση κρουσμάτων εκφοβισμού.

Και αυτό γιατί το παιδί σε εισαγωγικά «θύμα ή και  θύτης»  είναι έντονα συναισθηματικά φορτισμένο- ενώ οι συμμαθητές τους σαν παρατηρητές με την καθοδήγηση καθηγητών και ειδικών μπορούν να εξομαλύνουν την τεταμένη ατμόσφαιρα και να δημιουργήσουν ένα κλίμα εμπιστοσύνης, σύμπνοιας και συνεργασίας.

—————————————————————————————————

 

Στο σημείο αυτό ας αναφέρουμε κάποιες βασικές αρχές που βοηθούν τα παιδιά να νιώθουν εμπιστοσύνη στον εαυτό τους και να τον υπερασπίζονται- χτίζοντας παράλληλα την αυτονομία  και την ομαλή κοινωνικοποίησή τους!

 

Πρώτον και πολύ σημαντικό Δίνουμε αγάπη στα παιδιά χωρίς προϋποθέσεις.

Δεύτερον, δείχνουμε εμπιστοσύνη στο παιδί επιτρέποντας λάθη

Αφήνουμε τα παιδιά να κάνουν πράγματα , κατάλληλα για την ηλικία τους, μόνα τους. Τους επιτρέπουμε να κάνουν λάθη και να δοκιμάσουν ξανά και ξανά μέχρι να τα καταφέρουν. Οι γονείς δεν δείχνουν την απογοήτευσή τους σε ενδεχόμενα λάθη γιατί αυτή καθρεφτίζεται  στο παιδί. Με τα μικρά λάθη τα παιδιά δοκιμάζουν τον εαυτό τους και τολμούν χωρίς το φόβο μήπως αποτύχουν!  Το συναίσθημα του φόβου της αποτυχίας ακολουθεί όχι μόνο παιδιά αλλά και ενήλικες- εμποδίζοντας την  ελεύθερη έκφραση και συμπεριφορά. και φυσικά συνδέεται και με το φαινόμενο του bullying.

Τρίτον,  αφού αρχίσουν να αλληλεπιδρούν στην μικρή κοινωνία των συνομήλικων τους , είναι ωφέλιμο να τα αφήνουμε να αρχίζουν να διαχειρίζονται εκείνα αυτόνομα τις συγκρούσεις με άλλα παιδιά. Εκτός κι να δούμε την κατάσταση να αρχίζει να βγαίνει εκτός ελέγχου. Έτσι θα  κοινωνικοποιούν. Μια άριστη άσκηση κοινωνικοποίησης αποτελεί η αλληλεπίδραση ανάμεσα στα αδέρφια. Η δοκιμασία της σχέσης τους αποτελεί ένα είδους κοινωνικού σχολείου! Πολλοί γονείς μας ρωτούν αν πρέπει να παρέμβουν στις συγκρούσεις ανάμεσα στα αδέρφια. Καλό είναι να παρατηρούν , να συλλέγουν πληροφορίες και να παρεμβαίνουν μόνο σε έντονες καταστάσεις κι αυτό με μεγάλη προσοχή. Θα μιλήσουμε παρακάτω γι αυτό!

Τέταρτον, και πολυακουσμένο από όλους , τα όρια αποτελούν απαραίτητο στοιχείο  στην διαπαιδαγώγηση των παιδιών. Προσδίδουν  στο παιδί ασφάλεια, οργάνωση στην σκέψη και την συμπεριφορά του και κοινωνική υπευθυνότητα. Αρκεί  να βασίζονται στην αγάπη, να είναι δίκαια, σταθερά και να τα εφαρμόζουμε κι εμείς που διαπαιδαγωγούμε τα παιδιά!

Aκόμα και ο θαυμασμός μας και η επιβράβευση προς τα παιδιά είναι καλό να οριοθετείται! Γιατί ο η υπέρμετρη επιβράβευση χτίζει υπέρμετρη αυτοπεποίθηση – η οποία υπονομεύει την επιτυχία και την ευτυχία των παιδιών.  Έχει κατηγορηθεί ότι χαρακτηρίζει τα παιδιά που ασκούν εκφοβισμό!

 

Στο σημείο αυτό θα σας αναφέρω τις πιο σημαντικές δεξιότητες επικοινωνίας τις οποίες οι γονείς μπορούν να υιοθετήσουν για να βοηθήσουν τα παιδιά τους να χτίζουν υγιείς διαπροσωπικές σχέσεις!

Τις τεχνικές αυτές είναι καλό  οι γονείς να τις χρησιμοποιούν παράλληλα και τις μεταξύ τους σχέσεις για να είναι αποτελεσματικές και  στα παιδιά τους.

  

Καταρχήν όλοι μέσα στην οικογένεια ακόμα και τα μικρότερα μέλη έχουν το δικαίωμα της ελεύθερης έκφρασης. Ξεκινάμε από αυτό.

Οι επιμέρους προϋποθέσεις  ή δεξιότητες  για την αποτελεσματική επικοινωνία είναι

  1. Ο Σεβασμός προς το παιδί ακόμα και αν δεν εγκρίνουμε την συμπεριφορά του
  2. Η Ενσυναίσθηση– με την στάση μας κ τον τρόπο που μιλάμε στα παιδιά προσπαθούμε να καταλάβουμε πώς νιώθει και για ποιους ενδεχομένως λόγους εμφανίζει μια λανθασμένη στάση είτε φοβική  είτε επιθετική. Δείχνουμε ότι κατανοούμε τον συναίσθημά του.
  3. Η  ειλικρίνεια  και η αυθεντικότητα. Είμαστε ο εαυτός μας και ανθρώπινα μέσα από την ειλικρινή, άμεση και ζεστή στάση μας δίπλα  στα παιδιά , τα κάνουμε να αισθάνονται ασφάλεια για να μιλήσουν ακόμα και για κάτι αρνητικό. Μόνο έτσι θα το αποδεχτούν τα ίδια και θα το κατανοήσουν. Σίγουρα θα αναλύσουμε την αρνητική συμπεριφορά τους – βοηθώντας τα πρώτα να μας μιλήσουν. Όλοι μας έχουμε ανάγκη από αγάπη, αποδοχή, ειλικρίνεια και ενσυναίσθηση. Είναι εσωτερική μας ανάγκη και ταυτόχρονα δικαίωμα.
  4. Οι  ανοιχτές ερωτήσεις  βοηθούν το παιδί να εκφράσει αναλυτικά τα γεγονότα που συνέβησαν και να τα συνειδητοποιήσει μέσα από την αφήγησή του. Αποφεύγουμε την ερώτηση «γιατί» η οποία ενοχοποιεί το παιδί και το φέρνει σε μια αμυντική στάση.

 

 

Για να δούμε πως αυτά εντάσσονται σε μια συζήτησή μας με το παιδί.

Θα σας αναφέρω ένα παράδειγμα για να το κατανοήσουμε καλύτερα

Όταν, για παράδειγμα, θα ρωτήσουμε το παιδί πώς ήταν η μέρα του , πρέπει να έχουμε τον χρόνο και την διάθεση πραγματικά να ακούσουμε και να καταλάβουμε τι μας λέει. Διαφορετικά, κινδυνεύουμε να πάρουμε μία τυπική απάντηση και να χάσουμε την επικοινωνία με το παιδί μας. Αν, για παράδειγμα, απαντήσει ότι «δεν πέρασε καλά», εμείς  ρωτάμε – «τι έγινε και δεν πέρασε καλά» – και δείχνουμε σεβασμό για τα συναισθήματά του, όσο ασήμαντη κι αν φαίνεται η αιτία.

Αν, για παράδειγμα, η απάντηση είναι «Δεν πέρασα ωραία γιατί ο φίλος του δεν ήθελε να παίξει μαζί μου  και πήγε να παίξει κυνηγητό με τα άλλα παιδιά», τότε δεν μειώνουμε το συναίσθημα ή την σημασία που είχε αυτό για το παιδί , λέγοντας «Ε, και τι έγινε, γιατί δεν  έπαιζες κι εσύ κυνηγητό?». Με την ερώτηση «γιατί» δείχνουμε ότι το κατηγορούμε κατά κάποιο τρόπο- το παιδί ενοχοποιείται και μπορεί να  υιοθετήσει αμυντική στάση και άρνηση να συνεχίσει. Ούτε βέβαια μεγαλοποιούμε την κατάσταση λέγοντας του «μην το κάνεις κι εσύ παρέα την επόμενη φορά , να παίξεις με  άλλα παιδιά».

Αντίθετα , προσπαθήσουμε να καθοδηγήσουμε το παιδί να καταλάβει –και να καταλάβουμε κι εμείς μαζί του- τι ήταν αυτό που πραγματικά το στεναχώρησε! Μπορούμε π.χ. να πούμε « καταλαβαίνω ότι ένιωσες θυμό ή λύπη που δεν έπαιξες με τον φίλο σου» – «και ο φίλος σου πήγε να παίξει κυνηγητό»-  « είναι φυσικό- έτσι θα ένιωθα κι εγώ» όμως για να δούμε μαζί  τον λόγο που σε στεναχώρησε τόσο πολύ αυτό;» και οι γονείς τότε ακούν προσεκτικά την απάντηση. Αν δεν υπάρχει κάποια μεγαλύτερη αιτία, το πιθανότερο είναι να καταλήξει κι εκείνο στο συμπέρασμα ότι τελικά δεν ήταν και τόσο σημαντικό.

Νιώθουμε πιστεύω όλοι μας πόσο αναγκαία είναι η επικοινωνία αυτή –ιδιαίτερα  σε επεισόδια εκφοβισμού για τα οποία τα παιδιά εκ των πραγμάτων δυσκολεύονται ή φοβούνται να  μιλήσουν άμεσα για τους ξεχωριστούς λόγους το καθένα. Πάντα οι  γονείς τονίζουν στο παιδί ότι δεν φταίει σε καμία περίπτωση για το επεισόδιο που συνέβη- διότι το ενοχικό συναίσθημα συνοδεύει συχνά τα παιδιά κ τις μαμάδες! Και είναι ιδιαίτερα καυστικό – τα επιβραβεύουμε που μας μίλησαν γι αυτό και προχωρούμε στην ανάλυση.

 

Τέλος θα σας αναφέρω τις Στάσεις που είναι σημαντικό να αποφεύγονται από τους γονείς σε επεισόδια εκφοβισμού κ επιθετικότητας.

Σε γενικές γραμμές  σε καταστάσεις έντονης διαμάχης από μέρος ενός παιδιού που επιτίθεται αποφεύγουμε στην συνομιλία μας:

  • κρίσεις και χαρακτηρισμούς
  • προτροπές και απειλές
  • κατηγορίες και ηθικολογίες
  • ειρωνείες και ψυχολογικού τύπου ερμηνείες
  • υποβαθμίσεις της σημασίας των λεγομένων και γενικολογίες

και αυτά είτε απευθυνόμαστε άμεσα στο παιδί που ασκεί επιθετικότητα είτε έμμεσα μιλώντας για αυτό- στο παιδί που βάλλεται.

Μια στάση που είναι αναγκαίο να αποφεύγεται είναι :

  • η Πυροσβεστική αντίδραση των γονέων!

Τα συχνά και σοβαρά κρούσματα εκφοβισμού είναι λογικό να μας έχουν ανησυχήσει όλους, παρακολουθώντας τα με ανατριχιαστικές λεπτομέρειες από την τηλεόραση η το διαδίκτυο! Αυτό θέτει τους γονείς σε μια εγρήγορση έτοιμους να αντιδράσουν πυροσβεστικά αμέσως μόλις ξεσπάσει ο καυγάς.

Σίγουρα οι γονείς μπορούν να  βρουν την δύναμη για το παιδί τους – να ελέγξουν το άγχος και το θυμό τους για να προσπαθήσουν να επικοινωνήσουν με το παιδί τους με τις επιλογές που  προαναφέραμε.

Ειδικά στα χρόνια του Δημοτικού σχολείου τα παιδιά , όταν είναι συναισθηματικά φορτισμένα , τρέχουν στον γονέα ή τον εκπαιδευτικό για να αναφέρουν κάτι που υπέστησαν. Πολλές φορές αφήνοντας τα παιδιά να μας αφηγηθούν αυτό που έγινε, χωρίς να πάρουμε θέση ή να βιαστούμε να αντιδράσουμεεκείνα αποφορτίζονται. Είναι αποδεδειγμένο επιστημονικά, ότι η αφήγηση των παιδιών λειτουργεί ως δικλείδα συναισθηματικής αποφόρτισης. Μέσα από την αφήγηση τα παιδιά αναζητούν την κατανόηση, την ενσυναίσθηση, μια γνώμη ή καθοδήγηση αλλά όχι απαραίτητα την εμπλοκή των ενηλίκων! Έτσι δίνουμε σε εκείνα την ελευθερία και την δύναμη να μιλήσουν και να λύσουν!

  • Τέλος , Η στάση ότι η ζωή είναι σκληρή και πρέπει να μάθουμε το παιδί να αμύνεται είναι λανθασμένη!

Οι μεγάλοι κάποιες φορές στην ανησυχία τους είτε να προλάβουν είτε να λύσουν επεισόδια εκφοβισμού είναι πιθανόν να συμβουλεύσουν τα παιδιά να αντιδράσουν στην επιθετική συμπεριφορά με τον ίδιο ή ανάλογο τρόπο!

Έτσι είναι  πράγματι πιθανόν ένα παιδί να θέσει τέρμα στην κακομεταχείριση που υφίσταται , παράλληλα όμως κινδυνεύει να εισπράξει περισσότερη! Η σχολική βία και ο εκφοβισμός είτε ως ευκαιριακά είτε ως συστηματικά καταρρακώνουν την προσωπικότητα του παιδιού προκαλώντας σοβαρές συναισθηματικές και σωματικές συνέπειες. Επιπλέον, κάποιες φορές οι γονείς ακούγοντας συχνά για το δαιμόνιο bullying προσπαθούν να δρουν προληπτικά αναλύοντας στο παιδί καταστάσεις ενδεχόμενου εκφοβισμού κ επιθετικότητας, αρνητικά συναισθήματα κ.ο.κ προσπαθώντας να το προετοιμάσουν και να το εκπαιδεύσουν.  Αυτό όμως είναι παρακινδυνεμένο ιδιαίτερα στις μικρές ηλικίες που τα παιδιά δεν είναι ακόμα ψυχικά ανθεκτικά για να τα αντέξουν. Ας μην εγκλωβίζουμε δίχως λόγο τα παιδιά με αρνητικά ενήλικα συναισθήματα. Ας διατηρήσουμε την ψυχική τους ελευθερία ως εφαλτήριο όπλο για να διαχειριστούν αυτόνομα την ζωή τους!